Chương 8: 4. Phân tích và giải quyết rắc rối gây lo âu

Bên cạnh tôi có sáu kẻ hầu cận trung thành

(Họ dạy tôi tất cả những gì tôi cần biết):

Tên họ là Ai, Cái gì, Tại sao

Khi nào, Như thế nào và Ở đâu

Rudyard Kipling

Liệu giải pháp tuyệt vời của Willis H. Carrier, được mô tả ở Phần Một, Chương 2 có thể giải quyết được tất cả các vấn đề gây lo lắng không? Câu trả lời là chúng ta cần phải tự trang bị cho mình nhằm đương đầu với các kiểu lo âu khác nhau, bằng cách học 3 bước phân tích lo âu căn bản dưới đây. 3 bước cơ bản như sau:

1. Tìm hiểu thực tế

2. Phân tích thực tế

3. Đi đến quyết định và thực hện quyết định đó.

Rõ ràng chưa? Đúng, Aristotle đã dạy thế và làm như thế. Tôi và bạn cũng phải làm như thế nếu muốn giải quyết những rắc rối khiến chúng ta khốn đốn, biến cuộc sống của chúng ta thành địa ngục thực sự.

Cùng đến với bước đầu tiên: Tìm hiểu thực tế. Tại sao thu thập thông tin lại quan trọng? Bởi trừ phi chúng ta tìm hiểu thực tế, bằng không chúng ta chẳng thể nào cố gắng giải quyết vấn đề một cách thông minh. Không có thực tế, tất cả những gì chúng ta có thể làm là chạy loanh quanh trong bối rối. Ý tưởng của tôi ư? Không, đó là ý tưởng của Herbert E. Hawkes, Trưởng khoa trường Cao đẳng Columbia, Đại học Columbia đã 20 năm. Ông đã giúp 200 nghìn sinh viên giải quyết các rắc rối của họ; ông bảo tôi rằng: “Bối rối chính là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến lo âu”. Ông nói thế này: “Phân nửa nguyên nhân gây lo âu là do mọi người vội vã ra quyết định mà không biết phải dựa trên cơ sở nào. Chẳng hạn, ông nói: “Nếu tôi phải đối mặt một rắc rối vào lúc 3 giờ chiều thứ Ba tuần tới, tôi sẽ không quyết định vội vàng mà sẽ đợi cho tới hôm ấy. Trong khoảng thời gian đó, tôi sẽ tập trung tìm hiểu các thực tế về rắc rối đó. Tôi không lo lắng. Tôi không tự làm khổ mình vì vấn đề đó. Tôi cũng không mất ngủ. Tôi chỉ đơn giản tập trung tìm hiểu thực tế. Vào thời điểm thứ Ba tuần tới đến gần, nếu tôi đã tìm hiểu thực tế đầy đủ, thường rắc rối tự khắc sẽ được giải quyết!”.

Tôi hỏi Hawkes phải chăng điều này có nghĩa là chúng ta hoàn toàn rứt bỏ lo âu. Ông đáp: “Vâng, đúng vậy. Tôi nghĩ mình có thể thành thật nói rằng cuộc sống của tôi giờ đây hoàn toàn vắng bóng lo âu”. Ông nói tiếp: “Tôi nhận thấy nếu ta chịu dành thời gian tìm hiểu thực tế bằng một thái độ nghiêm túc, khách quan thì lo âu thường sẽ tiêu tan dưới ánh sáng của tri thức”.

Cho phép tôi nhắc lại: “Nếu ta chịu dành thời gian tìm hiểu thực tế bằng một thái độ nghiêm túc, khách quan thì lo âu thường sẽ tiêu tan dưới ánh sáng của tri thức”.

Nhưng hầu hết chúng ta làm gì? Nếu chúng ta bận tâm đến thực tế một chút nào - như Thomas Edison nói cực kỳ nghiêm túc: “Chẳng có cái gì giúp được một kẻ lười suy nghĩ”, nếu chúng ta quan tâm chút nào đến thực tế, chúng ta chỉ đuổi theo thực tế nào ủng hộ cho điều chúng ta đã nghĩ, và lãng quên hết các thực tế khác! Chúng ta chỉ muốn những thực tế biện minh được cho hành động - phù hợp hoàn hảo với lối tư duy mơ mộng của mình, và biện minh được cho những định kiến hình thành sẵn trong đầu ta.

Như André Maurois nêu rõ: “Tất cả những gì thích hợp với mong muốn của chúng ta đều có vẻ đúng đắn. Và tất cả những gì ngược lại đều khiến chúng ta nổi giận!”.

Có gì kỳ lạ hay không khi chúng ta thấy khó khăn để thu thập tất cả các câu trả lời cho những rắc rối của mình? Chẳng phải chúng ta cũng sẽ gặp rắc rối tương tự khi cố gắng giải một bài toán số học lớp Hai mà trong đầu vẫn luôn giữ nguyên giả định rằng 2 cộng 2 bằng 5? Ấy vậy mà, rất nhiều người trên thế giới này vẫn tự biến cuộc sống của họ và của người khác thành địa ngục, vì khăng khăng rằng 2 cộng 2 bằng 5 - thậm chí bằng 500!

Vậy thì chúng ta phải làm gì? Phải phân biệt rạch ròi giữa suy nghĩ và cảm xúc; hay như Trưởng khoa Hawkes đã nói, chúng ta phải tìm hiểu thực tế một cách “khách quan và toàn diện”.

Đây là nhiệm vụ chẳng dễ dàng gì khi chúng ta đang lo âu. Trong trạng thái ấy, cảm xúc có sức chi phối rất lớn. Nhưng sau đây là những ý tưởng tôi thấy hữu ích khi cố gắng gạt các rắc rối của mình sang một bên để nhìn nhận thực tế một cách minh bạch và khách quan:

1. Khi đang cố gắng tìm hiểu thực tế, tôi giả vờ rằng mình không chỉ thu thập thông tin này cho bản thân mà còn cho người khác nữa. Nhờ vậy, tôi xem xét bằng chứng dưới cái nhìn toàn diện và điềm tĩnh hơn. Nó giúp tôi loại trừ các ảnh hưởng của cảm xúc.

2. Khi đang cố gắng thu thập thực tế về rắc rối khiến mình lo âu, đôi khi tôi giả vờ rằng mình là luật sư biện hộ cho mặt kia của vấn đề. Nói cách khác, tôi cố gắng tìm hiểu những thực tế trái với bản thân tôi - tất cả những thực tế đang hủy hoại ước muốn của tôi, những điều tôi không thích phải đối mặt.

Sau đó, tôi viết ra cả hai mặt của vấn đề, thường thì chân lý sẽ hiện ra đâu đó giữa ranh giới của hai cực đối lập.

Đây là vấn đề tôi đang muốn nhấn mạnh. Dù cho đó là bạn hay tôi, hay kể cả Einstein hoặc Thẩm phán của Tòa án tối cao, cũng không thể tài giỏi đến mức có thể đưa ra một quyết định chính xác về bất cứ vấn đề gì khi chưa tìm hiểu cặn kẽ. Thomas Edison hiểu rõ điều này. Vào thời điểm qua đời, ông có trong tay 2.500 cuốn sổ tay ghi chi chít thực tế các rắc rối ông phải đối mặt.

Bởi vậy, Quy tắc đầu tiên để giải quyết rắc rối đó là: Tìm hiểu thực tế. Hãy làm những gì Trưởng khoa Hawkes đã làm: Đừng cố gắng giải quyết vấn đề nếu không chịu thu thập thực tế một cách khách quan.

Tuy nhiên, thu thập mọi thực tế trên đời cũng chẳng đem lại lợi ích gì nếu ta không phân tích và lý giải chúng.

Tôi đã có một kinh nghiệm đắt giá để hiểu rằng phân tích tình hình dễ hơn nhiều việc viết chúng ra. Thực ra, chỉ cần viết ra rõ ràng các thực tế và rắc rối của bạn thì chúng ta đã đi được một quãng đường dài hướng đến cái đích cuối cùng là đưa ra quyết định đúng đắn. Như cách nói của Charles Kettering: “Rắc rối được diễn đạt rõ ràng là đã giải quyết xong một nửa”.

Đơn cử trường hợp của Galen Litchfield - một người tôi quen biết đã nhiều năm; một trong các doanh nhân Mỹ thành đạt nhất ở Viễn Đông. Litchifield có mặt ở Trung Quốc vào năm 1942 khi quân Nhật chiếm đóng Thượng Hải. Sau đây là câu chuyện ông kể cho tôi khi đến thăm nhà tôi:

Galen Litchfield bắt đầu: “Không lâu sau khi quân Nhật chiếm Trân Châu Cảng, chúng tràn vào Thượng Hải. Lúc đó, tôi đang là giám đốc Công ty Bảo hiểm nhân thọ ở Thượng Hải. Chúng cử đến một “chuyên viên thanh lý của quân đội”, cũng là một đô đốc đến gặp tôi và yêu cầu phải hỗ trợ hắn ta thanh lý tài sản của công ty. Tôi không có lựa chọn nào khác trong trường hợp này. Tôi có thể hợp tác hoặc không. Và cái “hoặc không” đấy đồng nghĩa với cái chết.

“Tôi buộc phải máy móc làm theo, vì không còn lựa chọn. Nhưng có một khoản chứng khoán trị giá 750.000 USD tôi không thêm vào danh sách trao cho tên đô đốc. Tôi làm thế bởi vì khoản tiền này thuộc về tổ chức của chúng tôi tại Hồng Kông, chẳng có liên quan quái gì đến các tài sản ở Thượng Hải. Lúc đó, tôi cũng sợ rằng sẽ gặp phải rắc rối nếu bọn Nhật biết được. Quả nhiên không lâu sau, chúng đã phát hiện ra.

“Khi chúng biết thì tôi không có mặt tại văn phòng, nhưng kế toán trưởng của tôi thì có. Theo lời anh ta kể lại, tên đô đốc đã nổi cơn thịnh nộ, hắn giậm chân và chửi bới, gọi tôi là đồ kẻ cắp, tên phản bội! Tôi dám coi thường quân đội Nhật! Tôi biết hắn muốn nói gì. Tôi sẽ bị tống vào Bridge house!

“Bridge house! Trại tra tấn của phát xít Nhật! Tôi có nhiều người bạn thân thà tự vẫn còn hơn bị giải đến nhà tù ấy. Một người khác đã chết sau 10 ngày bị hỏi cung và tra tấn dã man ở đó. Giờ thì chính tôi sắp được trải qua điều đó!

“Tôi đã làm gì ư? Tôi biết tin vào chiều Chủ nhật và cứ tưởng rằng mình sẽ vô cùng lo sợ. Và tôi hẳn sẽ khiếp sợ nếu tôi không có phương pháp rõ ràng giải quyết những rắc rối của mình. Nhiều năm rồi, mỗi khi thấy lo lắng, tôi lại đến bên chiếc máy chữ, gõ bàn phím ra hai câu hỏi cùng với hai câu trả lời:

1. Mình đang lo lắng điều gì?

2. Mình có thể làm gì để giải quyết?

“Tôi từng cố gắng tự trả lời các câu hỏi này mà không phải viết chúng ra. Nhưng nhiều năm trước tôi không làm vậy nữa. Tôi nhận ra rằng viết ra cả câu hỏi và câu trả lời sẽ giúp mình suy nghĩ rõ ràng hơn.

Vì vậy, vào chiều Chủ nhật, tôi đến thẳng văn phòng của tôi ở Thượng Hải Y.M.C.A, lấy máy chữ ra. Tôi gõ: “Mình đang lo lắng điều gì?”.

Mình sợ sẽ bị giải đến nhà tù Bridgehouse vào sáng mai.

Rồi tôi gõ tiếp câu hỏi thứ hai:

“Mình có thể làm gì để giải quyết?”.

Tôi đã ngồi hàng giờ suy nghĩ và viết ra bốn phương án hành động, kèm theo các kết quả tương ứng có thể sẽ xảy ra.

1. Mình có thể cố gắng giải thích với tên đô đốc người Nhật. Nhưng hắn ta “không biết tiếng Anh”. Nếu cố gắng giải thích thông qua một phiên dịch, mình có thể khiến hắn nổi điên lần nữa. Điều đó đồng nghĩa với cái chết, bởi hắn là người tàn bạo, hắn sẽ tống tôi vào Bridgehouse mà không thèm nghe một lời giải thích.

2. Mình có thể tìm cách chạy trốn. Bất khả thi. Chúng theo dõi tôi rất sát sao. Mỗi khi ra vào phòng mình tại Y.M.C.A đều phải đăng ký. Nếu tìm cách trốn, mình có thể bị bắt lại và bị bắn.

3. Mình có thể ngồi lì ở nhà và không đến văn phòng nữa. Nếu thế, tên đô đốc sẽ nghi ngờ và có thể cho lính lập tức lôi mình đến Bridgehouse, không cho mình nói đến nửa câu.

4. Mình có thể đến văn phòng như thường lệ vào sáng thứ Hai. Nếu vậy, có khả năng tên đô đốc Nhật vì quá bận rộn mà sẽ không nhớ đến việc mình đã làm. Ngay cả khi nhớ ra thì hắn cũng có thể đã nguôi giận và thôi không truy cứu nữa. Nếu điều này xảy ra, mình vẫn còn cơ hội để giải thích. Vậy mình sẽ vẫn đến văn phòng như thường lệ vào sáng thứ Hai, và làm như không có chuyện gì xảy ra, thêm cơ hội nữa cho mình thoát khỏi Bridgehouse.

“Ngay sau khi suy nghĩ hết nước hết cái, tôi quyết định sẽ làm theo phương án thứ 4 – đến văn phòng như thường lệ vào sáng thứ Hai. Tôi cảm thấy nhẹ nhõm hẳn.

“Sáng hôm sau, khi tôi bước vào văn phòng, tên đô đốc người Nhật vẫn ngồi đó, miệng ngậm điếu thuốc lá. Hắn trừng mắt nhìn tôi như thường lệ; và không nói lời nào. Ơn Chúa, sáu tuần sau, hắn trở về Tokyo và nỗi lo lắng của tôi chấm dứt.

“Như tôi đã nói, có thể tôi đã tự cứu được mình khi ngồi bên bàn chiều Chủ nhật đó, đánh máy ra tất cả những bước đi tôi có thể thực hiện, những hậu quả có thể xảy ra ở từng bước, rồi bình tĩnh đưa ra quyết định. Nếu không làm thế, rất có thể tôi đã rối trí, do dự và đưa ra quyết định sai lầm vào giờ phút quan trọng nhất. Nếu tôi không suy nghĩ về rắc rối của mình và đưa ra quyết định, rất có thể tôi đã phát điên vì lo lắng suốt buổi chiều hôm đó. Tôi hẳn sẽ mất ngủ. Rồi lao đến văn phòng vào sáng thứ Hai với gương mặt lo lắng, mệt mỏi; chỉ riêng điều đó thôi cũng đủ khiến cho tên đô đốc nghi ngờ và tống tôi vào ngục!

“Đã nhiều lần, kinh nghiệm cho tôi thấy giá trị rất lớn của quá trình ra quyết định. Chính việc không nhận ra được mục đích cuối cùng, không thể thoát ra vòng suy nghĩ luẩn quẩn đã khiến nhiều người bị suy nhược thần kinh và sống một cuộc đời đau khổ. Tôi nhận thấy 50% lo lắng của mình đã vơi đi khi tôi ra quyết định rõ ràng, dứt khoát 40% còn lại sẽ biến mất khi tôi thực hiện quyết định đó.

“Vậy là tôi có thể gạt bỏ được 90% lo lắng bằng cách thực hiện bốn bước sau đây:

1. Viết ra chính xác điều tôi đang lo lắng

2. Viết ra những gì tôi có thể làm để giải quyết

3. Quyết định sẽ làm gì để giải quyết

4. Thực hiện ngay quyết định đó”.

Galen Litchfield hiện là Tổng giám đốc khu vực Viễn Đông của Starr, Park & Freeman, ở III Street, New York, tập đoàn chuyên giới thiệu các lợi ích lớn về bảo hiểm và tài chính.

Thực tế, như tôi đã nói, Galen Litchfield ngày nay là một trong những doanh nhân người Mỹ nổi tiếng nhất tại châu Á; ông thừa nhận với tôi rằng phần lớn thành công ông đạt được là nhờ vào phương pháp phân tích lo âu và đối đầu trực tiếp với nó.

Tại sao phương pháp của ông ấy lại ưu việt đến thế? Bởi vì nó hiệu quả, chính xác và đánh thẳng vào cốt lõi vấn đề. Trên hết, đỉnh điểm của nó là ở quy tắc thứ 3, quy tắc không thể nào thay thế: Làm gì để giải quyết vấn đề. Trừ phi chúng ta triển khai hành động, nếu không tất cả những phân tích tìm hiểu thực tế và phân tích của chúng ta sẽ bay theo gió - đơn giản chỉ là lãng phí năng lượng.

William James từng nói: “Một khi bạn đã đi đến quyết định và việc thực hiện nó chỉ còn tính bằng ngày, vậy thì hãy dẹp bỏ hết tất cả trách nhiệm, đừng bận tâm gì đến kết quả nữa”. Trong trường hợp này, William James không nghi ngờ gì nữa đã dùng từ “bận tâm” đồng nghĩa với “băn khoăn”. Ý ông là một khi bạn đã đưa ra quyết định một cách cẩn trọng dựa trên các dữ liệu thực tế, thì hãy cứ bắt tay vào hành động. Đừng đắn đo xem xét lại nữa. Đừng chần chừ, lo lắng hay lùi bước. Đừng chìm đắm trong nỗi hoài nghi về bản thân vì điều đó sẽ kéo theo các hoài nghi khác. Đừng nhìn lại đằng sau!

Một lần, tôi đã hỏi Waite Phillips, một trong những ông trùm dầu mỏ nổi tiếng nhất Oklahoma, rằng ông thực thi các quyết định của mình như thế nào. Ông trả lời: “Tôi nhận thấy việc suy nghĩ quá mức chỉ khiến ta rối trí và lo lắng. Đến một ngưỡng nào đó thì càng suy xét càng cân nhắc sẽ chỉ có hại. Khi ấy chúng ta cần phải quyết định, rồi hành động ngay lập tức”.

Tại sao bạn không áp dụng thuật của Galen Litchfield để giải tỏa một trong các nỗi lo lắng của mình ngay từ bây giờ?

Sau đây là Câu hỏi số 1: Mình đang lo lắng chuyện gì? (Vui lòng dùng bút chì viết câu trả lời cho câu hỏi này vào khoảng trống dưới đây)

Câu hỏi số 2: Mình có thể làm gì để giải quyết? (Vui lòng viết ra câu trả lời cho câu hỏi này vào khoảng trống dưới đây)

Câu hỏi số 3: Đây là những gì mình sẽ làm để giải quyết.

Câu hỏi số 4: Khi nào mình sẽ bắt đầu giải quyết?