Chương 4: Chương 3: Smriti

Chương 3: Smriti

Nhận thức

Con người chúng ta có khả năng thực hiện nhiều chức năng đa dạng khác nhau như: cử động, tạo ra ý nghĩ, thể hiện cảm xúc, v.v. Một số chức năng biểu hiện rất rõ ràng đối với chúng ta và cả với những người khác, như là những cử động cơ thể; trong khi một số chức năng khác, như suy nghĩ và xúc cảm thì không rõ ràng đối với người khác, nhưng lại rõ ràng đối với bản thân ta. Qua đó cho thấy, chức năng tư duy, xúc cảm tinh tế hơn so với những chức năng vận động.

Tuy nhiên, còn có một chức năng quan trọng khác đang diễn ra bên trong ta, thậm chí còn tinh tế hơn cả tư duy và cảm xúc, đó chính là nhận thức. Vì nó tinh tế nên người khác không quan sát được và ngay cả chúng ta cũng không để ý tới. Nhận thức khác với suy nghĩ và do đây là một chức năng quan trọng nên chúng ta sẽ cố gắng quan sát trong khi tìm hiểu về nó.

Ngay lúc này, chúng ta đang bận rộn với những hoạt động khác nhau, như cắm cúi đọc quyển sách này chẳng hạn. Bên cạnh đó, chúng ta cũng đang nhận thức về thành phố hay đất nước mình cư ngụ. Đây không phải là một suy nghĩ có chủ ý, mà là một nhận thức định hướng về nơi chốn. Tương tự như vậy, chúng ta cũng có nhận thức về thời gian, biết nó là buổi sáng, buổi tối hay đêm. Chúng ta cũng có nhận thức về việc chúng ta đã đến từ đâu và đang đi đâu (ví dụ, đến từ nhà và đang đi tới một cửa hiệu nào đó). Phần lớn thời gian chúng ta không chú ý đến những yếu tố này và nhận thức thường xuất phát từ tiềm thức. Thỉnh thoảng chúng ta có quan tâm đến nơi chốn, thời gian hay những cảm xúc. Song, những nhận thức này có thể dựa trên thông tin đúng hoặc sai. Nếu ai đó có nhận thức cực kỳ khác thường hay không đúng về địa điểm, thời gian, có lẽ người ấy cần được chữa trị thần kinh gấp. Nếu họ không có một nhận thức nào cả, ngay cả những cảm giác đau đớn âm ỉ trong thân thể, người đó được xem như đã chết.

Tuy nhiên, còn có một loại nhận thức khác mà chúng ta nên đặc biệt quan tâm. Đó là nhận thức chúng ta là ai! Vì vậy, khi quan sát bản thân, chúng ta sẽ thấy là chúng ta cũng có một hình ảnh hoặc lời mô tả nào đó về mình trong nhận thức. Nhận thức đặc biệt này là một chức năng rất quan trọng đối với con người, cần được nghiên cứu nghiêm túc và theo tiếng Sanskrit nó được gọi là Smriti.

Smriti nghĩa là một hình ảnh nào đó về bản thân trong tâm trí chúng ta. Hình ảnh có thể thay đổi tùy theo hoàn cảnh và thường thì thay đổi nhiều lần trong một khoảng thời gian nào đó. Đây là một chức năng tinh tế nhưng nhiều khi chúng ta không ý thức được. Có khi nó được dựa trên dáng vẻ bề ngoài của cơ thể (vóc dáng, kích thước hay cách ăn mặc), hoặc nó có thể dựa vào công việc, những mối quan hệ, địa vị xã hội hay vai trò chúng ta đảm nhiệm. Dù chúng ta từng đặt câu hỏi một cách chủ ý hay do vô thức rằng: "Tôi là ai?", thì mỗi người luôn có câu trả lời riêng của mình cho câu hỏi đó. Đây không phải là câu trả lời thuộc lý trí, bởi vì đa số chúng ta có lẽ chưa bao giờ vận dụng trí tuệ đối với vấn đề này. Ngay cả đến những người trí thức hay các triết gia, câu trả lời uyên bác của họ có thể là một điều, nhưng Smriti của họ trên thực tế lại là một điều hoàn toàn khác.

Có lẽ đây là cơ hội tốt để quan sát chức năng của Smriti trong bản thân chúng ta: "Tôi mang Smriti nào trong lúc này? Hình ảnh mà tôi có về bản thân là gì? Tôi sẽ tự giới thiệu về mình như thế nào đây? Hay tôi sẽ mô tả về bản thân như thế nào? Tôi nghĩ ra sao về bản thân? Tôi là ai?".

Tôi có nhìn bản thân mình trong giới hạn của dáng vẻ bề ngoài, trong một bộ quần áo nào đó, điệu bộ hay theo nghề nghiệp, vai trò nào đó không? Hay Smriti được căn cứ dựa vào những tài sản sở hữu, như là chủ nhân của một chiếc xe hơi thể thao sành điệu, một căn nhà sang trọng…? Hay Smriti được dựa vào những người khác như "mẹ" hay "vợ"? v.v. Do vậy, có thể quan sát chức năng này từ bản thân một cách khách quan là giai đoạn quan trọng đầu tiên trong cuộc hành trình tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi "Tôi là ai?".

Smriti thật sự

Hãy hình dung có một người đang ngồi ngoài vườn, bên dưới một cây táo. Anh ta không trở thành cây táo khi ở sát bên cái cây. Hoặc việc anh ta có nhận thức mình là cái cây cũng không đúng. Như đã thảo luận trước đó, chúng ta là những thực thể ánh sáng tinh tế có ý thức, bình an và bất tử. Do vậy ta phải luôn ở trong Smriti phù hợp với "bản thể thật sự" này, đó là nhân dạng thật, duy nhất của ta. Không có lời biện hộ nào cho sự tồn tại của bất cứ Smriti nào khác. Thực thể ánh sáng - "bản thể thật sự" - này nhìn thấy mình hiện diện trong thế giới vật chất, kết hợp với nhiều thực thể vật chất khác nhau. Nó kết hợp với một cơ thể, được sinh ra ở một quốc gia nào đó, trong một gia đình nào đó, và thuộc về một chủng tộc nào đó, v.v. Nó ở trong thế giới vật chất một thời gian ngắn - "bản thể thật sự" có thể rời bỏ cuộc sống hiện tại vào bất cứ lúc nào. Bây giờ, ngay cả khi nó kết hợp hay sử dụng những sự vật khác để phục vụ cho chuyến hành trình cuộc sống của mình, nó vẫn là "bản thể thật sự" - một điểm sáng bất diệt và bình yên.

Tự xem mình là đàn ông hay đàn bà, có nghĩa là Smriti được dựa trên cơ thể, chứ không dựa vào "bản thể thật sự". Nếu một người nào đó mô tả bản thân là chiếc xe Mercedes 500 bởi vì anh ta quá yêu thích nó, anh ta nên được chuyển đến bác sĩ tâm thần ngay lập tức! Nam hay nữ là sự mô tả về cơ thể, và việc xem bản thân là nam hay nữ, trẻ hay già thì thật không hợp lý. "Bản thể thật sự" là một thực thể sống hoàn toàn khác biệt, chỉ có một Smriti đúng hay một hình ảnh đúng nhất về bản thân.

Mặc dù trạng thái nguyên thủy của chúng ta luôn luôn là bình an, vui vẻ và yêu thương, nhưng ta biết rằng giờ đây, trạng thái của con người đã hoàn toàn khác xa so với trạng thái tự nhiên ban đầu. Vậy, chúng ta đã sai lầm ở đâu?

Chúng ta hãy cùng theo dõi số phận không thể tránh khỏi của "bản thể thật sự" đẹp đẽ và bình an này… Với kiếp sống trong cơ thể, "bản thể thật sự" được trao cho một loạt những yếu tố liên quan như: một hình hài, một cái tên, những mối quan hệ, v.v. Cuối cùng, nó kết hợp với những yếu tố khác như nghề nghiệp, địa vị, quốc tịch, tín ngưỡng, xe cộ, v.v. Sau một khoảng thời gian kết hợp với những điều này, bản thể ấy bắt đầu đồng hóa với những yếu tố phục vụ cho nó, vì thế sinh ra vô số Smriti dựa trên những yếu tố bên ngoài như cơ thể, đồ vật, con người, địa vị xã hội, v.v. Như đã phân tích ở trên, "bản thể thật sự" tin rằng nó có quyền sở hữu tài sản vật chất. Tuy nhiên, việc đồng hóa ấy lại dẫn dắt ta đi sâu hơn vào mê cung ảo tưởng. Rồi "bản thể thật sự" bắt đầu xem bản thân mình là cơ thể, đàn ông hay đàn bà, người Anh hay người Pháp... Người này nhìn mình trong vai trò giáo sư, người khác luôn thấy mình qua hình ảnh một người mẹ. Đây là những ví dụ điển hình về Smriti giả gieo rắc đau khổ cho con người. Một người có thể có đến hàng chục Smriti giả hay hình ảnh không thật về bản thân, tất cả những cái này đang cạnh tranh nhau để chiếm lĩnh ý thức chúng ta. Từ đây trở đi, chúng ta sẽ quy ước biểu thị Smriti thật bằng từ "TÔI" và Smriti giả với từ "tôi".

Sức mạnh của ảo tưởng tập thể

Trong cuộc sống, nhiều khi chúng ta thấy mình rơi vào tình huống tiếp nhận thông tin sai lạc về một vấn đề nào đó. Trong một số trường hợp, chúng ta nhận biết được thông tin có thể sai hay chắc chắn là sai. Tuy nhiên, cũng có khi chúng ta không nhận biết được nó sai, thậm chí còn không nghi ngờ về khả năng nó không đúng sự thật. Vấn đề trở nên trầm trọng hơn nếu điều sai lầm vẫn được phổ biến và được nhiều người tin tưởng.

Trong tình trạng ảo tưởng tập thể này, thông tin đúng sẽ có thể được hiểu sai và ngược lại; trong hoàn cảnh như vậy chẳng ai giúp được gì cho ta. Smriti giả về quyền sở hữu là một ví dụ điển hình như thế. Tất cả chúng ta đều được thuyết phục rằng chúng ta là những cơ thể này, hay nghề nghiệp, vai trò, chức vị đó và không bao giờ xem bản thân mình là thánh thiện, trường cửu, tràn đầy sức mạnh và phẩm hạnh như "bản thể thật sự". Trong mỗi người, ý tưởng về một thực thể ánh sáng bình an, bất tử dường như cực kỳ khó hiểu và không thể tưởng tượng được. Người ta tin vào những Smriti giả này mà không hề biết rằng đó chính là nguồn gốc gây nên mọi đau khổ, bất hạnh cho con người. Và chỉ những ai biết quan sát và sửa đổi nhận thức về bản thân thì họ mới có thể cải thiện chất lượng cuộc sống của mình. Họ sẽ nhìn thấy sự hỗn loạn của những Smriti này, nhận ra những Smriti giả và biết được chúng đã thống trị cuộc đời họ như thế nào. Trong quá trình tìm kiếm lại Smriti thật của mình, họ sẽ không cố che giấu sai lầm, hoặc sẽ không phớt lờ những ảo tưởng chính. Họ biết mình đang ở đâu và có thể đạt được điều gì.

Quy mô của sự đồng hóa

Một ông vua sẽ có niềm vui hay niềm hứng khởi được là vua, miễn sao ông ta còn ý thức về địa vị cao quý của mình. Nếu ông ta rơi vào ảo tưởng rằng ông là một kẻ ăn mày, thì ông sẽ có những nỗi lo lắng và sợ hãi của kẻ ăn mày. Thực ra, ông ta chính là vua và trước mắt mọi người, ông ta vẫn là vua, nhưng bản thân ông không có niềm vui ấy. Mỗi lần nhận được vài xu bố thí, ông ta nhảy cẫng lên sung sướng, nhưng nếu bị mất một đồng bạc thì ông ta tỏ ra buồn rầu, chán nản. Tương tự như vậy, khi "bản thể thật sự" đẹp đẽ ở trong Smriti "TÔI", nghĩa là ta có nhận thức, hình ảnh đúng về bản thân, ta sẽ trải nghiệm trạng thái cảm xúc cao nhất như: bình an, vui vẻ, yêu thương… Nhưng khi ta bị vướng vào bất kỳ Smriti "tôi" nào, ta đâm ra lo lắng và có những ham muốn, dục vọng liên quan đến cái "tôi" cụ thể đó. Vì vậy, nếu một người cảm thấy khó chịu khi dáng vẻ bề ngoài của mình bị bình phẩm, nhận xét, thì bởi vì trong lúc đó, "bản thể thật sự" xem bản thân nó là cơ thể. Và trong Smriti "tôi - cơ thể", mọi lời khen chê về cơ thể được hiểu như là sự khen ngợi hay chỉ trích dành cho "bản thể thật sự".

Ở trong Smriti "tôi" - lời khen ngợi dành cho đôi giày cũng làm cho người mang nó cảm thấy hạnh phúc; còn lời chỉ trích, chê bai từ phía người khác về bất cứ điều gì cũng khiến ta lấy làm xấu hổ, buồn chán. Bản thân ta có lẽ không toàn tâm thực hành tôn giáo của mình, nhưng ta sẽ dễ dàng công kích những ai buông lời thóa mạ nó! Rốt cuộc, đế chế của "tôi" ngày càng bành trướng. Có thể ta còn đồng hóa với những tổ chức hay những hoạt động mà mình có liên quan. Chúng ta bắt đầu đồng hóa với những ý kiến, quan điểm và những hình ảnh nào đó về bản thân. "Tính tôi rất hào phóng", "Tôi sinh ra vốn dĩ đã thông minh rồi mà", "Tôi đáng được mọi người nể trọng", vì vậy càng lúc càng có nhiều "tôi" - "nhãn mác" giả tạo - được sinh ra. Nhiều cái trong số này hết sức tinh vi và không phải lúc nào cũng dễ dàng nhận diện được. Khi quan sát tính đa dạng và quy mô của các "tôi" ở bản thân mình, chúng ta sẽ thấy kiểu đồng hóa tinh vi này rất phổ biến và có khả năng chi phối lớn. Đôi khi chúng ta sử dụng cụm từ "ý thức cơ thể" để mô tả trạng thái của "bản thể thật sự" khi nó rơi vào bất kỳ một Smriti giả tạo nào.

Càng có nhiều "tôi" xuất hiện nghĩa là chúng ta đang từ từ mất đi sự bình an, thanh thản. Do có nhiều "tôi" trong mỗi người, nên chúng ta có nhiều ham muốn khác nhau - một số còn dưới dạng tiềm ẩn, trong khi số khác hoạt động rất mạnh mẽ. Do đó, cảm giác không hài lòng hay hạnh phúc mà chúng ta nhận được đều do nó quyết định.

Hậu quả của sự đồng hóa

Khi chúng ta đánh mất ý thức về nhận dạng thật sự của mình và xem bản thân là điều gì đó không phải là mình, nghĩa là khi ấy chúng ta bỏ lỡ vẻ đẹp của trải nghiệm nguyên thủy.

Cảm nhận an toàn và bình an là trải nghiệm nguyên thủy khi ta ở trong Smriti "TÔI" thật. Người sống với Smriti "tôi" giả tạo thường có cảm giác không an toàn, bởi vì theo định nghĩa, vật thể vật chất vốn bao giờ cũng có tính tạm thời, có thể bị hư hoại hoặc mất đi. Mong muốn trải nghiệm lại sự an toàn dựa trên phương tiện vật chất chẳng khác nào bị phụ thuộc - và chính ham muốn đón nhận này dẫn con người đến đau khổ. Con người khi sống với Smriti "TÔI", ham muốn có thể vẫn còn đó, nhưng do được dựa trên nền tảng là sự an toàn và tình yêu thương nên nó là ham muốn cho đi. Khác với ham muốn xuất hiện từ "tôi" giả tạo là muốn nhận được sự an toàn, vì vậy, cho đến khi mong muốn được hoàn thành, không thì "bản thể thật sự" sẽ phải trải nghiệm sự bất an, không tin tưởng, mà biểu hiện thường gặp là stress, căng thẳng, lo âu hay sợ hãi.

Khi ham muốn không được thỏa mãn, cách phản ứng của chúng ta sẽ trở nên khác đi. Nếu chúng ta đổ lỗi cho người khác, phản ứng được biểu lộ dưới hình thức tức giận, hay những biến thể khác của nó như: cáu kỉnh, căm ghét hoặc trả thù. Còn nếu như chúng ta tự trách cứ, kết tội bản thân, kết quả là chán nản, buồn rầu, thất vọng, v.v. Thêm vào đó, nếu người khác nhận được những điều mà mình mong muốn nhưng không có được, lòng ghen tuông, đố kỵ lại bùng lên.

Do chúng ta có quá nhiều "tôi" nên chúng thường xuyên đấu đá nhau nhằm giành quyền thống lĩnh. Mặc cảm tội lỗi và cảm giác buồn chán là kết quả của "trận" xung đột giữa các "tôi" cạnh tranh nhau. Khi "tôi" này thực hiện một hành động, "tôi" khác lại cảm thấy tội lỗi về việc làm đó, hay "tôi" này đang đảm nhận một nhiệm vụ, trong khi "tôi" khác tiếp quản giữa chừng, nó cảm thấy chán nản với những điều đang diễn ra!

Năm thói hư tật xấu

Sự ra đời của "tôi" giả đồng nghĩa với sự ra đời của thói kiêu căng, ngạo mạn hay cái tôi giả tạo; ví dụ, "tôi" - Tôi là một người giàu có, hay "tôi" - Tôi là một trí thức.

Những ham muốn xuất phát từ "tôi" thì rất tầm thường, mang tính vật chất, hình thái biểu hiện là tính tham lam, ví dụ: lòng tham mong muốn có nhiều của cải hơn sinh ra từ "tôi" - Tôi là một người giàu có. Khi "tôi" lớn lên, nỗi bất an theo đó cũng gia tăng và vì thế, túi tham vẫn chưa được lấp đầy ngay cả khi anh ta đạt được gấp mười lần mục tiêu ban đầu.

Ham muốn xuất phát từ "tôi" dưới dạng nhu cầu tình cảm đối với người khác hay vật sở hữu được gọi là sự gắn kết. Ví dụ như "tôi - người mẹ", sẽ cảm thấy an toàn, vững tâm khi con cái ở bên cạnh; khi đứa con đi xa, dù có thể người con đang sống tốt hơn ở một nơi khác, nhưng bà vẫn mong muốn đứa trẻ về bên cạnh mình. Thông thường, sự gắn kết bị hiểu lầm thành tình yêu thương, nhưng thực ra đó lại là một nhu cầu cảm xúc tự xem mình là trung tâm, một hình thức lệ thuộc vào sự ban phát tình cảm từ người khác.

Còn sắc dục - thú đam mê xác thịt bản năng - cũng xuất phát từ Smriti "tôi - đàn ông/đàn bà" với một hình ảnh vật chất nào đó về bản thân. Điều đáng kinh ngạc là toàn bộ hành vi khát khao cuồng loạn này xuất phát từ một trong những "tôi" giả tạo. Thậm chí còn đáng ngạc nhiên hơn nữa là nhiều lý thuyết tâm lý học được căn cứ dựa trên niềm tin vào "tôi - toàn bộ phần thân xác con người".

Khi "tôi" không được thỏa mãn sẽ sinh ra tức giận, dưới dạng hiềm khích, tức tối bên trong hoặc hành vi hung hăng, bạo ngược bộc phát ra bên ngoài.

Vì vậy, năm biểu hiện chính về sự u mê của con người xuất phát từ sự đồng hóa sai lầm còn được xem là năm thói hư tật xấu: kiêu căng, tham lam, gắn kết, sắc dục và tức giận.

Smriti và vương quốc

Hãy tưởng tượng trong một vương quốc nọ có một ông Vua và một vị Bộ trưởng. Vai trò của Bộ trưởng là làm cho ông Vua hạnh phúc. Có nhiều ứng cử viên cho chức Bộ trưởng và mỗi người đều có những chính sách hay cách thức khác nhau. Hầu hết các ứng cử viên không được đào tạo tốt để đảm đương vị trí này, mối quan tâm của họ thường rất hẹp hòi, nông cạn như là mở những cuộc chiến tranh chinh phạt hay tổ chức yến tiệc, những trò giải trí mua vui. Vì vậy, khi một trong những ứng cử viên này nắm quyền, hắn ta có thể sử dụng toàn bộ tài nguyên và nguồn lực của quốc gia cho mục đích chiến tranh; hoặc cũng sẽ phung phí vào những thú vui vô bờ bến.

Vương quốc này không quy định nhiệm kỳ cố định cho chức Bộ trưởng, người tiếp quản có thể được thay thế nhiều lần trong một ngày. Kẻ mạnh nhất sẽ đẩy người đương nhiệm ra khỏi quyền hành cho đến khi đến lượt một ứng cử viên khác lên nắm quyền. Chính sách quốc gia tùy thuộc vào người điều hành và do vậy hoạt động ưu tiên, động cơ và hành động cũng thay đổi. Ông Vua hạnh phúc hay đau khổ là còn tùy vào chính sách của những vị Bộ trưởng "nửa mùa" ấy.

Có một mô hình thu nhỏ của vương quốc như thế trong tất cả chúng ta, với "bản thể thật sự" là Vua - người trải nghiệm - còn Smriti giữ vai trò Bộ trưởng - với nhiệm vụ là luôn giữ cho ông vua (bản thể thật sự) hạnh phúc. Smriti có thể sử dụng tâm trí, cơ thể, của cải và thời gian của vương quốc; theo đó thái độ, suy nghĩ, cảm xúc, hành động và cách nhìn nhận đều do Smriti quyết định. Có nhiều "tôi" và chỉ một "TÔI" cạnh tranh với nhau để nắm quyền. Giả sử khi "tôi - lòng đam mê thân xác" đảm nhiệm chức Bộ trưởng, toàn bộ tâm trí, cơ thể, của cải và thời gian đều bị phung phí cho nhu cầu này.

Khi Smriti thay đổi thành "tôi - một người giàu có", thì thứ tự ưu tiên sẽ thay đổi và tâm trí, cơ thể, của cải, thời gian bị lạm dụng theo cách tương tự. Thái độ, suy nghĩ, tầm nhìn và hành động sẽ hướng đến việc tìm kiếm của cải vật chất.

Đó là lý do tại sao nhiều lúc chúng ta cảm thấy dường như có một con người khác đang cùng tồn tại trong một cơ thể với mình.

Như ta đã biết, có hàng trăm "tôi" và chỉ có một "TÔI" - nghĩa là có rất nhiều ứng cử viên cho chức Bộ trưởng, nhưng chỉ có một ứng cử viên đầy đủ khả năng thật sự. Tâm trí, cơ thể và của cải liên tục bị chuyển mục đích sử dụng theo sự thay đổi Smriti "tôi", cho đến khi Smriti "TÔI" trở thành người cầm quyền thực sự nó mới được sử dụng với mục đích đúng đắn nhất.

Tâm hồn con người

Nếu có thể chụp một tấm hình về tâm hồn con người để xem xét những Smriti khác nhau mà một người trải qua trong suốt một ngày, chúng ta sẽ có tấm hình như dưới đây:

Có nhiều Smriti giả thống trị tâm hồn hay tinh thần chúng ta. Chúng ta liên tục chuyển từ một Smriti "tôi" giả này đến một "tôi" giả khác. Một số "tôi" mạnh hơn những cái khác. Mỗi người bị những Smriti khác nhau thống trị. Một số người có thể đồng hóa mạnh mẽ với nghề nghiệp của mình, số khác đồng hóa với tôn giáo hay gia đình của họ, nhưng phần lớn chúng ta đều rơi vào những dạng đồng hóa thường gặp này.

Lý do tại sao một số "tôi" có phần trội hơn là vì chúng ta đã dành nhiều thời gian hơn cho chúng. Mỗi một giây phút ta trải nghiệm niềm vui hay tận hưởng cảm giác thích thú do một Smriti nào đó mang lại, nó sẽ càng lớn mạnh hơn. Vô hình trung, ta đang nuôi dưỡng nó mà không hề hay biết. Qua đây, chúng ta hiểu được rằng lòng đam mê cái gọi là những thú vui thế gian - những thú vui xuất phát từ các Smriti "tôi" (kiêu ngạo, tham lam, gắn kết, v.v.) - sẽ nuôi dưỡng thêm những đối tượng đồng hóa này (hay những Smriti "tôi" giả). Tương tự như vậy, dành nhiều thời gian hơn trong Smriti "TÔI", hay trải nghiệm niềm vui từ Smriti "TÔI" sẽ giúp chuyển giao quyền lực về cho cái "TÔI" thật sự.